Wojska Rzeczypospolitej za czasów Stefana Batorego - list pierwszy do Nowego Świata dan w Bielsku 5 Aprilisa

Pytałeś mnie Waszmość, jak siły zbrojne nasze podczas wojen moskiewskich wyglądały i czymże się wyróżniały. Toteż jużci respons daje. Niespotykane one były o tyle, iż Król Stefan Batory przekształcił armię polską nie do poznania, co poniektórzy zwać poczęli wielkim reformatio armii polskiej. Stefan Batory przygotowując się do wojny, wykazał się olbrzymim talentem wojskowym i organizacyjnym, wprowadzając wiele innowacji i reform niespotykanych dotychczas. O samych trzech kampaniach pisać mi nie lza, gdyż źródeł tych moc jest w bibliotekach przeróżnych, zatem informacji na pewno Waszmość znajdziesz bez liku, natomiast jak wojsko usystematyzowane wiele informacji takoż jest, acz porozrzucanych po rozmaitych księgach. Tuszę, iż Waszmość informacje te wykorzystasz wedle swego uznania.

Tytułem wstępu nadmienię jak Waści wiadomo, że za Zygmunta Augusta Polska toczyła z Rosją długą wojnę o Inflanty, stąd też pierwszym zadaniem nowo obranego króla było odzyskanie tej prowincji. Do walk wmieszały się i Dania, i Szwecja, stając raz po jednej, raz po drugiej stronie. Ostatecznie większa część Inflant pozostała przy Polsce, natomiast północną Estonię zajęli Szwedzi. Rosja nie zrezygnowała z walki i korzystając z wewnętrznych trudności Rzeczpospolitej, opanowała w latach 1575-1577 niemal cała prowincję aż do Dźwiny (Polacy utrzymali władzę tylko w Rydze, w Rewlu pozostali zaś Szwedzi). Koniec końców nadszedł czas przemian Króla z Węgier. Wymienię Waszmościowi część najważniejszą tylko innowacyj, jakie wprowadzono do armii przed i w trakcie wojen moskiewskich:

  • na miejscu zanikającej już ciężkozbrojnej jazdy kopijniczej utworzono husarię (zwaną też racami). Do jej niegdyś lekkiego uzbrojenia (kopii szabel, kolczug, przyłbic, tarcz) dodano ciężkie koncerze, półzbroje i szyszaki. Jednak nie w samym odzieniu i broni reformatio leżało, Husaria odtąd atakowała w pełnym zwartym szyku, a swą szybkością i ciężarem łamała nieprzyjaciela. Służyła w niej szlachta, a w lekkiej jeździe zaś szlachta drobna, element plebejski, a także chorągwie tatarskie z Litwy.
  • piechota wyprzedzała daleko tendencje europejskie, znamienita jej większość posługiwała się bronią palną, a sam ogień odtąd prowadzono dziesiątkami, to jest poczynając od ostatniego szeregu i kończąc na pierwszym. Gdzieniegdzie, także na czele szyków, ustawiali się pawężnicy ze swoimi tarczami, za nimi pikinierzy, osłaniając pospołu strzelców.
  • jako pierwszy w Europie wprowadził „naboje” – ładunki dla strzelców, patronami zwane. Ładunek taki był pociskiem wraz z prochem w papier zawiniętym, dzięki czemu żołnierze mogli oddawać strzały już co kilka minut.
  • aby zapewnić dobry transport dział do kampanii moskiewskich, do służby najął doborowych woźniców.
  • zreorganizował inżynierię wojskową i postawił na jej czele wybitnych specjalistów włoskich, czego wynikiem było powstanie także oddziałów saperów.
  • powstała służby zdrowia, na której czele stali wybitni chirurdzy: Bartosz Mayer, Henryk Heller, Michał Węgier.
  • miał swoją drukarnię polową pod przywództwem Walentego Łypczyńskiego, z której gońcy stale roznosili wieści o ostatnich wydarzeniach, gdy zaszła taka potrzeba. Po raz pierwszy przygotował mapy do planowania kampanii wojennych (Stanisław Pachowiecki – kartograf, dziejopisarz – Reinhold Heidenstein). W drugiej kampanii moskiewskiej wprowadził cenzurę prewencyjną – podlegały jej pisma, obrazy i ryciny mające związek z polityką i historiografią. Drukarz mógł iść nawet na szafot, jeśliby wydrukował cokolwiek nie po myśli Króla, np. obrazoburczy pamflet.
  • umiejętnie wykorzystał wojnę szwedzko-polską o Estonię i zawarł sojusz z Tatarami.
  • środki na reformację wojska z kolei były zasługą Zamojskiego, który jeździł, agitował, przemawiał do ludności, a dla przykładu własnym sumptem zaciągnął 600 piechurów, w tym 200 Szkotów. Jak widać, inwestowano w najbardziej wartościową siłę zbrojną, jaką niewątpliwie były wojska zaciężne.

Wprowadzone reformy i odniesione dzięki temu victorie za panowania Króla Stefana Batorego sprawiły, że nie myślano o kolejnych innowacjach, skąd też wzięły się nasze późniejsze klęski sromotne.
Prawo wojenne Król także odnowił, na dowód czego niechże zacytuję dekret JMK:
Ktokolwiek by wziął co gwałtem lub skrycie prócz żywności – obwieszon będzie, kto by kościół zrabował śmiercią ukaran będzie, chociażby to było w nieprzyjacielskiej ziemi, dziewczynę albo kobietę kto by zhańbił ten karę śmierci poniesie, chociażby było to w nieprzyjacielskiej ziemi, dziewic, starców, niewiast nie zabijać”
bądź znany i po kraju rozsyłany Uniwersał królewski o utworzeniu piechoty wybranieckiej z 1578 r.
Stefan, z Bożej łaski król polski etc.
Wszem wobec i każdemu z osobna, starostom i dzierżawcom wsi naszych królewskich, jako też poddanym naszym i innym wszystkim, którym by to wiedzieć należało, uprzejmie i wiernie nam miłym, łaskę naszą królewską [oznajmujemy]
([...]) Iż na przeszłym warszawskim sejmie uchwalona jest konstytucja wedle opatrzenia pieszych na potrzeby wojenne, tak z miasteczek jako i wsi królewskich, wedle słusznej liczby łanów [...]
Powinność takowego pieszego będzie ta: w każdą ćwierć roku do rotmistrza swego albo porucznika jego, na miejsce oznajmione stawić się do lustracji z rusznicą swą dobrze narządzoną, szablą, siekierką, i barwą taką, jaka mu rotmistrz albo porucznik naznaczy, z inszymi pieszymi podobną. Proch też swój i ołów ma mieć. A kiedybykolwiek się trafiło włarnąć nieprzyjacielowi koronnemu w ziemię naszą, tedy ten pieszy żołnierz powinien będzie stawić się do rotmistrza swego, na miejsce, które on naznaczy i nakładem swym służyć. A kiedy nam potrzeba będzie wywieść te piechotę do wojska naszego, tedy my żołd jej płacić będziemy porówno z drugimi pieszymi
Postanowienie to (odnośnie) pieszych teraz we wsiach naszych tylko czynimy, a co się tyczy miast i miasteczek, w tych też potem około tego podobną ordynację ustanowimy [...]
Dan we Lwowie, roku Pańskiego 1578, a panowania naszego trzeciego.
Stefan Król

Piechota

Liczebność piechoty ogólna w latach: 1579 A.D. – 9000; 1580 A.D. – 13000; 1581 A.D. – 13000.
Płace podczas I kampanii moskiewskiej, wypłacane co kwartał: Rotmistrz – 60 zł; propornicy, bębniarze, dziesiętnicy – 4 zł; prosty drab – 3 zł.

Piechota wybraniecka

Jednostka: rota (100 osób)
Wyposażenie: szabla, rusznica lub muszkiet, prochownica, siekierka (do budowy umocnień polowych i dróg, karczowania młodych drzew, którymi to Car co roku szczodrze obsadzał przygraniczne ziemie). Mundur i krój wykonany wedle określonego wzoru, najczęściej w kolorze błękitnym, potem wedle dowódcy lokalnego roty. Czapki o podwiniętych brzegach, szeroka i długa okrywająca całe ciało opończa.
Dowodzący: rotmistrz szlacheckiego pochodzenia, mający do pomocy porucznika, chorążego, bębennika, propornika i dziesiętników.
Uwagi: jednostki te były tworzone na wzór węgierskiej piechoty wybranieckiej. Z każdych 20 łanów uprawnej ziemi miano uposażyć jednego chłopa. Ciężar podatków i uposażenia spadał na pozostałych 19 chłopów. Ów chłop zwolniony był od wszelkich podatków i pańszczyzny. Podczas I kampanii moskiewskiej owych chłopów 614; w II kampanii już 11 rot (i 200 osób zajmujących wszelkie stanowiska dowódcze łącznie z dziesiętnikami); III kampania liczyła już 2306 osób. Obowiązkiem każdego z chłopów było stawianie się co kwartał na ćwiczenia i pełna gotowość na wezwania rotmistrza .
Początkowo za czasów Stefana Batorego wielu chłopów, żądnych przede wszystkim szlacheckiego nazwiska, sławy i bogactwa, z własnej woli szło do wojska. W późniejszych latach piechota wybraniecka stopniowo topniała. Główny wpływ miała niechęć do wojaczki: nieuczciwi rotmistrze za opłatą dawali liczne zwolnienia, samowola dzierżawców przyłączających łany wybranieckie do swoich folwarków.

Piechota zaciężna

Jednostka: rota (200, rzadziej 100 osób)
Wyposażenie: rusznica, szabla i siekierka, dziesiętnicy dodatkowo dardy – krótkie bronie drzewcowe.
Dowodzący: rotmistrz, pułkownik, chorąży, bębennik, propornicy, dziesiętnicy, niekiedy grajek na piszczałce.
Uwagi: piechota zaciężna w 70% składa się z plebejów, pozostali to chłopi z królewszczyzn i dóbr duchownych.

Rejestrowe wojsko zaporoskie

Jednostka: sotnia (100 osób; w 1578 tak nazywano pułk kozacki liczący 530 osób).
Wyposażenie: szabla, rusznica lub piki.
Piechota madziarska
Jednostka: rota (100 osób).
Wyposażenie: szabla, rusznica albo muszkiet, siekierka, niekiedy i buławy
Dowodzący: pułkownik, rotmistrz, 1-3 chorążych, dobosz, 9 dziesiętników.
Uwagi: ściągnięci z Górnych Węgier (ówczesnej Słowacji).

Piechota niemiecka

Jednostka: kompania (400-600)
Wyposażenie: na wzór lancknechtów uzbrojeni w piki (5,5 m) lub broń palną (tylko co trzeci miał muszkiet), wszyscy zaś mieli miecze lub rapiery, hełmy (pikinierzy mieli nawet półzbroje).
Dowodzący: kapitan, porucznik, czyli leutnant, chorąży, feldfebel tj. sierżant, furier (odpowiadający za zaopatrzenie), felczer, pacholikowie i orkiestranci.
Uwagi: w roku 1579 r. liczący 2736 osób egiment mocno zgermanizowanego pułkownika Krzysztofa Rozdrażewskiego miał doskonale zorganizowany sztab, który znacznie przewyższał możliwości organizacyjne wojsk koronnych i węgierskich. Sam sztab regimentowy liczył około 30 osób: prowiantmagistra z pomocnikami, kwatermistrza, pisarza, profosa, dowódcę żandarmerii z pacholikami, rusznikarza, kapelana i muzykantów; adekwatnie na wzór regimentu każda kompania miała swój sztab. Żołnierze bywali zaciągani często skrycie i po cichu.

Piechota szkocka

Jednostka: kompania (od 100 do 300 osób).
Wyposażenie: spisy szkockie długości 5,5 m z szerokim ostrzem, częściowo wyposażeni w arkebuzy, wszyscy zaś w długie miecze.
Dowodzący: kapitan wraz ze sztabem liczącym od 10 do 14 osób.
Uwagi: byli to żołnierze dawniej służący w Gdańsku lub pochodzący z ochotników z zapałem przybywający do Polski. Po skończonej wojnie zamieniali broń na worek wędrownego kramarza i tak wędrowali po kraju, wiecznie gotowi do zaciągu. Co bogatsi stawali się faktorami skupującymi zboże (patrz moje opracowanie Flis).

Konnica

Liczebność konnicy (ogólna): 1579 A.D. – 16500; 1580 A.D. – 15600; 1581 A.D. – 15550.
Płace: rotmistrz – 60 zł; propornicy, dziesiętnicy – 12 złotych; prosty drab – 9 złotych.
Warto odnotować, iż we wszystkich pismach podobnie jak i płacach wyszczególniano konia, nie człowieka.

Jazda polska (później husaria)

Jednostka: rota (150 koni)
Wyposażenie: lekkie półzbroje składające się z kirysu, obojczyków i naręczków lub kolczych rękawów (które były częścią koszulki z metalowych kółeczek zakładanej pod kirys) – mogły być one folgowe (kilka płyt połączonych rzemieniem) lub całopłytowe z dolną częścią folgowaną; 5-metrowa kopia była drążona w środku celem zmniejszenia wagi – po pierwszym ataku odrzucało się zbędny ułomek i walczyło koncerzem (który był przytroczony do siodła pod lewym kolanem); pistolet (nierzadko kilka) w olstrze przytroczonym do siodła.
Uwagi: jazda polska stanowiła 85% całej kawalerii.

Kozacy średniozbrojni

Wyposażenie: kolczuga, szyszak lub misiurka, niekiedy okrągła tarcza, rohatyna lub oszczep, szabla, 1-2 pistoletów przy siodle oraz długa rusznica kołowa lub łuk z kołczanem.
Uwagi: lekcy kozacy walczyli bez uzbrojenia ochronnego, poza tym nie różnili się niczym od średniozbrojnych. Stanowili 90% konnicy. Petyhorcy, czyli Tatarzy litewscy, rekrutowani byli spośród tych osiadłych w Wielkim Królestwie. Lekkozbrojni kozacy zajmowali się zwłaszcza rozpoznaniem i manewrami.

Arkebuzerska rota konna

Wyposażenie: półzbroja często z nabiodrkami i hełmy, jako broni używali zachodnich typów rapierów lub szabel, do tego jedną długą i dwie krótkie bronie palne z zamkiem kołowym.
Uwagi: zaciężna rota konna uzupełniała piechotę podczas działań oblężniczych.
PS. Jeśli gdzieś nie podałem informacji o liczebności, dowództwie bądź innych informacji, oznacza to, że do źródeł nie dotarłem. W takim wypadku należy przyjąć za właściwe adekwatne dane z podobnych oddziałów..PS. Jeśli gdzieś nie podałem informacji o liczebności, dowództwie bądź innych informacji, oznacza to, że do źródeł nie dotarłem. W takim wypadku należy przyjąć za właściwe adekwatne dane z podobnych oddziałów..

Prześlij komentarz

MKRdezign

{facebook#gitgames} {twitter#gitgames} {google-plus#GitgamesBlogspotRPG}

Formularz kontaktowy

Nazwa

E-mail *

Wiadomość *

Obsługiwane przez usługę Blogger.
Javascript DisablePlease Enable Javascript To See All Widget