Typów chamskich opisanie

Novus Liber Chamorum
tym razem nie Pana Trepki,
a autorstwa wielce spirytualnego Adryana Ianuara Boreyki
ku uciesze Waszych Mości spisany


Dnia pewnego wysunąłem propositio Waćpanowi Staroście portalowemu etc. Michałowi Mochockiemu, coby to opis chamów typskich nadałby się do Pól Nowych, acz Dzikich, a on na to przystał, coby takowy spisać. Musiał jam gąsior przeto odstawić na bok i wnet xięgi dostępne przejrzeć, dysputy z Kompanami wielkim mentem obdarzonymi poprowadzić. A com nalazł?

Ano chłop taki mieszka w kurnej chacie bądź z plecionki oblepionej gliną wykonanej, podczas wojen starczy mu nawet jama – ziemianka lubo chałupa z chrustu. Kmiecie, ci bogatsi, stawiają większe zabudowania, a co wiemy, niekiedy nawet – o zgrozo! – lepsze niźli szlachty! Urządzenia chaty stanowią ławy, skrzynie, beczki na zboże, kłody drążone na kapustę, naczynia drewniane i gliniane i insze pomniejsze. Sypia chłop na ławie, często piecu i na słomie rzuconej na klepisku, pod płócienną płachtą, bogatszy natomiast pod kożuchem, a sołtys i pod pierzyną wraz ze swą familią chamską, zimą zaś ze swymi zwierzętami nawet. Żywi się owsem pod postacią kasz i prażuch, kapustą, rzepą, a jako że czasy niespokojne, szlachta dla nich ustaliła monopole dworskie, coby ich wszystek z głodu i pragnienia nie powymierał.

Tak czy owak, cham chamowi nierówny. A jakom jest pewien diagnostikus, posunę się nawet do stwierdzenia, iż bestiae te mają pewien zasób cech, które to można by przyrównać do biegłości lubo kozer szlacheckich. Znają się więc li po trochu na wszystkiem, baczyć jeno lza podczas Biesiad, iże jeden cham jest lepszy, drugi gorszy w danej materyji, co rzecz oczywista.
Zdać by mnie się mogło, iżci błąd jakowyś wkradł li się nawet do DP w opisie typowego Chłopa polskiego; abo to kto widział chłopa, co to każden zna się na kowalstwie ? Oby się mi w piwniczce wszystek skończył! Na ogół każdy z chłopów jako tako zna się: na roli, czyli jako się na niej robi, na świętach i obyczajach agrarnych (obu przestrzega należycie, gdyż to go od pracy na folwarku zwalnia), roślinach uprawnych, opiece nad zwierzętami hodowlanymi, niektóre zaś potomstwo chłopskie przyuczone od małego (te bardziej rozumne bestie uczą się szybciej) wykazuje pewne uzdolnienia, na ten przykład, niektórych można wyuczyć czytać i pisać. Wedle tychże uzdolnień podzieliłem chamów na typy. A że typów tych tylu ilu chamów, temat ten jako dzban bez dna – nie da się wyczerpać, tyluż opisy można by preparować, lecz Starostowie bystre głowy noszą na karku, tako więc niech preparują swoje, a do Portalu ślą opisy tych stworzeń.
Oto rzeczone typy, którem nauczył się rozpoznawać:

Cieśla – umie stawiać chałupy chamskie, wytwarzać meble i insze drewniane przedmioty. Chamy te są zwykle rozwrzeszczane, krzepkie i szorstkie, potrafią jednak takowe akrobacye wyczyniać przy budowie dachów, że aż strach. Znają się na stawianiu dworów i cenach materyałów (o czem pisano w Portalu #6), wiedzą też wiele o narzędziach do pracy w drewnie, odpowiednie techniki i rodzaje budulca też znają. Rzadko kiedy potrafią pracować na trzeźwo, a terminów wykonania pracy w zwyczaju nie dopełniają.
Drwal – to szczególnie przydatny cham w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, która cała porośnięta jest borami i chaszczami. Dzięki karczowaniu przez chamów lasów zwiększają się uprawne pola. Zna się drwal na gatunkach drzew, wie, które zdają się na opał, które na domostwa bądź meble. Potrafi umiejętnie ścinać i obrabiać drzewo, a zna też dobrze okoliczne lasy i tychże tajemnice. Mieszka w osadzie leśnej wraz z innymi drwale, pańszczyznę mało kiedy robi, za to czynsze płaci.
Głupek – ten rodzaj chama występuje w większości wsi. Głupkowie najczęściej przesiadują na płotach, głazach i żerdziach, doprowadzając innych do nerwacyj. Większość z nich ma skudlone włosy, prawie każdy głupek żuje słomki, mruga oczami lub unosi i opuszcza brwi; inni zaś są zarośnięci niczym zwierzyna z długimi włosami i brodami. Mimo wielkich starań karbowego mały z nich pożytek, bo to włóczą się stale po okolicy bez sensu i celu. Głupota ich bierze zaczyn od jakiegoś miejsca (uroczysko, spalone domostwo); persony (dyabeł, demon, czarownica) lub materyj niezrozumiałych i niewytłumaczalnych, o których nikomu się nie śniło; a nierzadko skrywa on secretum, dzięki któremu postradał zmysły. Zazwyczaj lubią ciche życie z daleka od wszystkich.
Kradziej – chamy uważają, że drzewo z lasu, rybka z wody, zwierz z pola nie są pańskie, jeno boskie i dla wczasy wszystkich są stworzone. Rozgrzeszają się chamy tym, że pan nie zubożeje, gdy chłop tu i ówdzie coś porwie. Czasem się jednak gorszy kradziej trafia, który z dworu i obejścia śmie ukradać. Na mniejszych dworach tak nie kradnie, lecz na większych co niemiara, tam uzupełnia swe wydumane zasługi wedle upodobania. Jedni kradzieje potrafią ukraść guzik z żupana i z niego się cieszyć, drugim dukat złoty nie nastarczy.
Pasterz – cham takowy zajmuje się wypasem zwierząt, spędza on tedy większość dnia poza wsią i dworem, grając na piszczałkach i tem podobnyc,h pilnując, aby stado nie uległo rozproszeniu. Potrafi znaleźć najlepsze miejsca dla wypasu i tak zająć się pańską zwierzyną, aby ją należycie odchować. Często stary jest a niedołężny lubo na odwrót, wyrostek ledwie. W górach jeno pasterze chłopy są na schwał, pańszczyzny w roku mało co robią, za to w owcach, serze i bryndzy dziesięcinę płacą.
Pierdoła – takowy cham po skończonej robocie (a nawet i w jej trakcie) zabawia zawsze gadkami, które zasłyszał od ludzi gościńca, abo o tym, co sam widział (na ten przykład podczas służby w wybranieckiej piechocie). Całymi wieczorami chłopów bałamuci, do woli wyolbrzymiając każde facto. Gadanie to życie takiego chama, zawsze zaś narzędzie pracy – za jego gadaninę chłopi nie szczędzą mu piwska. Pierdoła gada bez przerwy, byle o czem; nieraz i bełkocze i imaginuje niestworzone rzeczy jak najęty, a chłopi zawsze weń patrzą jako te cielęta w malowane wrota. Gorzej, gdy pierdoła taki chłopstwu we łbach chce przewracać.
Rybak – cham ten bytuje nad brzegami rzek, jezior i morza. Rybak potrafi rozpoznawać ryby, wie też, gdzie jakie bytują i jak umiejętnie je odławiać, czy to za pomocą sieci i łodzi, czy wędzisk, czy ościeniem lub pałką, bądź to więcierze lub jazy w rzece zakładając. Potrafi też dobrze ususzyć bądź uwędzić rybkę przed tym, jak ją Pan na stół otrzyma.
Opój – takowy typ chamski pije na zapomnienie, gdyż mu się źle powodzi lub by dodać sobie otuchy czy też dla zawadiactwa. Wielce to pożyteczne chłopisko, bo to każden grosik w karczmie ostawi. Najzdolniejsi z tych pijaczyn mogą znać chłopską odmianę języka pijackiego! Jednak i oni mogą Panów sprowokować do wybatożenia: a bo to piją nadmiar, a winni jeno jeść dużo, a to po pijaku odburkną co do Pana. Są to jednak raczej typy posłuszne, a co warte docenienia, wielce oszczędni: potrafią w jednych łachach wiele zejść, by nastarczyło zawsze na piwo, a zboże nawet nieskoszone czy zwierzynę swą nieraz za groszy kilka oddadzą na folwark; małowielki to uczynek, ale możnych zawsze wspomaga.
Urodna – chamka to o oszałamiającej urodzie, wywiera walny wpływ na chłopów, a nawet i Panów, stale jeno ukrywa to pod niewinną twarzyczką. Flirtuje wszem wobec i z każdym z osoba, zdarza się, że nawet ze szlachtą dworską, przez co wielu popaść może w tarapaty. Chamka taka ma wrodzony wdzięk, który pozwala jej nakłaniać innych do zrobienia wszystkiego. To jeden z najniebezpieczniejszych typów chamów, należy się ich bacznie wystrzegać!
Zbieg – to typ chama, który swawolnie odszedł z roli i zagrody ode swego Pana. Często chodzi taki po chałupach chamskich i prosi o strawę bądź schronienie. Zbieg zwany też człowiekiem luźnym to najgorszy spośród chamów, bo buntować chłopów mogą – dlatego na takowych trza zwracać baczną uwagę. Insze chamy mogą im pomagać, ukrywać ich i tem podobne. Zbiegów trza pierwej okować, acz nie batożyć, gdyż prawo stanowi, że można go przymuszać do roboty tak długo, aż prawowity właściciel się o niego upomni.
Zielarka – choć chamy często uznają je za oblubienice czartów, to te mają z nimi małowiele wspólnego – znają one naturalne właściwości roślin i zwierząt, chętnie wspomagają chłopów ziołami i wywarami z nich, maściami i inszymi naparami. Są zazwyczaj szanowanymi pośród chłopstwa personami, często służą im radą nie tylko w chorobach i sprawach sercowych, lecz i wielu inszych materyjach. Zazwyczaj mieszkają z dala od osad chłopskich.
A do tego:
Doręczyciel padający – tego rodzaju chama dawnom nie napotkał, gdyż wyszedł dawno z mody. U Starostów zaś, u których takowych napotykam, wyśmiewam w głos wszem wobec – acz wart jest skreślenia słów kilku, gdyż to jest ciekawy cham podczas Biesiad komedyowych. Cham to pospolity, niewiele znaczny we wsi, choć i niekoniecznie. Ubiera się w poplamioną własną krwią koszulę, ma często kilka kul, bełtów lubo strzał w swym ciele, zazwyczaj porusza się w agonalnym stanie. Potrafi ci on naleźć zawsze Swawolną Kompanię choćby i z mili, choćby ukryła się w samym piekle. Charczy on, rzęzi coś pod nosem, wypowiada jakoweś słowa, które są zawsze arcyważne i wprowadzają jeno nas szlachtę do nerwacyj. Zawsze przynosi on jakieś wieści, które w taką kabałę wpuszczają Panów Braci, że aż strach. A to przyjdzie i powie, iż dwór zajechany, a to że półksiężyc idzie, a to że zaraza, a to… Tyle dobrze, że nie trza go już ni batożyć, ni ćwiczyć, zawsze bowiem jak co rzeknie, to zaraz psi syn zdycha.

A na koniec, po tym tuzinie chamów, rzeknę jeszcze jedno: cham, choć nie szlacheć, to podczas biesiad choćby bohater drugorzędny i trzeba się nad nim zastanowić jak nad Podstarościm albo Panem Bratem, jeśli ma odegrać ważną rolę. Spisano już o tym jak preparować Bohaterów Niezależnych dziesiątki artykułów, stąd też ograniczę się tylko do skrótowego przedstawienia moich sposobów na nich. Muszą oni mieć: charakterystykę (nie cyfry, lecz opis ich możliwości), osobowość (cel, motywację, światopogląd itp.), ekwipunek (co ma przy sobie, co może „zdobyć”), wreszcie, jak będę go odgrywał, tzn. czym się on będzie wyróżniał spośród innych.

Tekst pierwotnie opublikowano na łamach czasopisma Portal (nr. 7)

Prześlij komentarz

MKRdezign

{facebook#gitgames} {twitter#gitgames} {google-plus#GitgamesBlogspotRPG}

Formularz kontaktowy

Nazwa

E-mail *

Wiadomość *

Obsługiwane przez usługę Blogger.
Javascript DisablePlease Enable Javascript To See All Widget